İran ile yaşanan gerilim ve bu kapsamda gerçekleştirilen saldırılar, küresel ekonomide önemli dalgalanmalara neden oluyor. Dünyanın en yoğun petrol sevkiyat rotalarından biri olan Hürmüz Boğazı'nın İran tarafından bloke edilmesi ve bölgedeki rafinerilere yönelik saldırılar, petrol piyasasında ciddi bir baskı oluşturdu. Bu durum, enerjinin yanı sıra gıda ve turizm gibi birçok sektörü de olumsuz etkiliyor.
Mersin Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Azime Telli, enerji güvenliğinin sadece ekonomik değil, aynı zamanda jeopolitik bir mesele olduğunu vurguladı. Telli, Hürmüz Boğazı'nın uzun süreli bir kapanmasının küresel enerji sisteminde zincirleme etkiler yaratabileceği uyarısında bulundu. Tarihsel örnekler veren Telli, 1973 petrol ambargosu, İran devrimi ve Irak'ın Kuveyt'i işgali gibi olaylarda yaşanan arz kesintilerinin petrol fiyatlarını önemli ölçüde artırdığını hatırlattı. Hürmüz Boğazı'nın uzun süreli kapanması halinde oluşabilecek günlük 12-15 milyon varillik arz kaybının, geçmişte yaşanan üç büyük enerji krizinin toplam etkisini dahi aşabileceği belirtildi.
Dünya deniz yoluyla taşınan petrolün yaklaşık dörtte biri ve sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı'ndan geçiyor. Geçen yıl boğazdan geçen enerji ticaretinin değerinin 600 milyar dolara ulaştığı hesaplanıyor. Mevcut kriz, bölgesel bir askeri gerilim olmanın ötesinde, küresel enerji sisteminin kırılganlıklarını gözler önüne seren tarihsel ölçekte bir arz şoku olarak değerlendiriliyor.
Bu durumun üç önemli sonucu olabileceği öngörülüyor: Petrol fiyatlarının 150 dolar seviyesini aşması, enerji maliyetlerindeki artışın üretim maliyetlerini yükselterek büyümeyi baskılaması ve enerji ithalatçısı ülkelerin alternatif tedarik rotaları ile stratejik rezerv politikalarına daha fazla önem vermesi gerekliliği. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) stratejik rezerv salımı kararı, şoku azaltabilir ancak jeopolitik kesintiyi telafi edecek kalıcı bir çözüm sunmuyor.
Krizin bir diğer boyutu da LNG piyasasında yaşanıyor. Katar'ın LNG ihracatının önemli bir kısmı Hürmüz üzerinden gerçekleşiyor. Alternatif güzergahların sınırlı olması nedeniyle boğazın kapalı kalması, Avrupa ve Asya piyasalarında doğal gaz fiyatlarının hızla yükselmesine ve enerji arzında ciddi dengesizliklere yol açabilir. Savaşın başlamasıyla birlikte Hürmüz Boğazı'ndaki tanker trafiği yüzde 90 oranında azaldı ve bu durum ilk etapta petrol ve doğal gaz fiyatlarında aşırı artışlara neden oldu.
Savaşın seyri süresince petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki dalgalanmalar devam ederken, Hürmüz Boğazı'nın ne zaman normale döneceği belirsizliğini koruyor. Capital Economics'in değerlendirmelerine göre, savaşın süresine bağlı olarak farklı senaryolar öngörülüyor. Kısa süreli bir çatışmada ihracat kaybının düşük olması beklenirken, daha uzun süreli ve yıkıcı bir çatışma durumunda küresel petrol ve LNG ihracatında ciddi kayıplar yaşanabileceği ve petrol fiyatlarının varil başına 150 dolara, Avrupa'daki doğal gaz fiyatlarının ise megawatt saat başına 120 avroya çıkabileceği belirtiliyor.
Orta Doğu'daki savaşın beklenenden kısa sürmesi halinde petrol ve doğal gaz fiyatlarının yaz aylarında normale dönebileceği ifade ediliyor. Ancak Goldman Sachs'ın kötümser senaryosuna göre, petrolün varil başına 100 dolar seviyesinde seyretmesi küresel büyümeyi 0,5 puan düşürecek. IMF Genel Direktörü K. Georgieva, petrol fiyatlarındaki her yüzde 10'luk artışın küresel enflasyonu ve ekonomik çıktıyı olumsuz etkileyeceğini belirtti. Bu şoku azaltmak amacıyla IEA, toplam stratejik rezervlerinin üçte birine denk gelen 400 milyon varil ham petrolün piyasaya sürüleceğini açıkladı. Bu miktar, 2022'deki rekorun iki katından fazladır.
