Teknolojik gelişmelerin hız kazandığı 2010'lu yılların başı, akıllı telefonların yaygınlaşmasıyla birlikte insanlık için geri dönülmez bir dönüm noktası oldu. Özellikle 2012 yılından itibaren, bağımlılık yaratan algoritmalar, mobil oyunlar ve kesintisiz çevrimiçi etkileşim, çocuk ve gençlerin ruh sağlığını olumsuz etkilemeye başladı. Yapılan araştırmalar, 2012 sonrası dönemde çocuklarda depresyon, kaygı bozuklukları, intihar eğilimleri, akran zorbalığı ve cinsiyet algısındaki bozulmalarda belirgin bir artış olduğunu ortaya koymaktadır. Bu dijital tehdidin boyutları ve uzmanların önerileri incelendi.
Sosyal Medya ve Dijital Güvenlik Eğitim Araştırma Merkezi (SODİMER) Başkanı Prof. Dr. Levent Eraslan, akıllı telefonların ve algoritmik sosyal medyanın çocuklar üzerindeki etkilerine dair önemli tespitlerde bulundu. Eraslan, 2012 yılının dijital dünya açısından bir kırılma noktası olduğunu belirtti. Bu tarihten sonra internetin, ara sıra kullanılan bir platform olmaktan çıkıp, yaşamın her alanına nüfuz eden bir ortama dönüştüğünü vurguladı. Akıllı telefonların yaygınlaşmasıyla birlikte, çocukların oyun oynama ve sosyalleşme biçimlerinin fiziksel alanlardan dijital ekranlara kaydığını ifade etti. Yüz yüze iletişimin ve empati becerilerinin gelişiminin yerini, beğeni sayıları ve mesajlaşmaların aldığını söyledi.
Prof. Dr. Levent Eraslan, bu durumun daha az uyku, dikkat dağınıklığı, hareketsizlik ve akademik başarılarda düşüş gibi sonuçlar doğurduğunu belirtti. Telefonu elden bırakma korkusu (FOMO) nedeniyle çocukların gece geç saatlere kadar ekran başında kaldığını, bunun da kaygı ve yalnızlık hislerini artırdığını söyledi. Zorbalığın okul dışına taşarak dijital ortamda devam ettiğini ve çocukların konuşma alışkanlıklarının değişerek şiddete yönelimin arttığını gözlemlediğini aktardı.
Eraslan, sosyal medya platformlarının algoritma sistemlerinin davranışları manipüle ettiğini dile getirdi. Sonsuz kaydırma, otomatik oynatılan videolar ve anlık bildirimler gibi unsurların, beynin ödül sistemini tetikleyerek kullanıcıları ekrana kilitlediğini açıkladı. Öz kontrol mekanizması henüz gelişmemiş çocuklar için bu tasarımlarla başa çıkmanın zor olduğunu belirtti. Hızlı ve sürekli değişen içeriğe alışan zihinlerin, kitap okuma veya ders çalışma gibi sabır gerektiren aktivitelere adapte olmakta güçlük çektiğini ekledi. Filtrelenmiş yüzler ve kusursuz yaşam anlatılarının, çocuklarda özgüven eksikliği ve yetersizlik hissine yol açtığını vurguladı.
Teknoloji şirketlerinin gelir modelinin, kullanıcıların ekranda geçirdiği süreye bağlı olduğunu belirten Eraslan, bu nedenle içeriklerin çocuğun gelişimine göre değil, onu en uzun süre ekranda tutacak şekilde tasarlandığını söyledi. Sakin ve bilgilendirici paylaşımlar yerine, merak uyandıran, sinir bozan veya tartışma çıkaran içeriklerin öne çıkarıldığını ifade etti. Ebeveyn kontrolleri ve yaş sınırlamalarının çoğu zaman yetersiz kaldığını, şirketlerin çocuk güvenliğini önceliklendirmediğini savundu.
Eraslan, teknolojiye tamamen yasak getirmek yerine, sağlıklı kullanımın öğretilmesi gerektiğini vurguladı. Şirketlerin, çocuk hesaplarında sonsuz kaydırma, gece bildirimleri ve otomatik oynatma gibi özellikleri varsayılan olarak kapalı tutması gerektiğini belirtti. Platformlara üye olma yaş şartlarına daha ciddi kontroller getirilmesi gerektiğini ekledi. Devletin ise yaş sınırlarını pratikte de uygulaması, algoritmaların şeffaflığını denetlemesi ve çocuk verisini koruyan yasaları sıkılaştırması gerektiğini ifade etti.
